Yeniyetmələrdə telefon və sosial media balansı

sosial media balansı mövzusu ilə bağlı çətinlik yaşayan insan çox vaxt nə baş verdiyini adlandırmaqda, bunun keçici stress, fiziki xəstəlik və ya psixi vəziyyət olub-olmadığını ayırmaqda çətinlik çəkir. Sosial media əlaqə və öyrənmə imkanı yarada bilər, lakin yuxu, dərs, hərəkət və üz-üzə münasibətləri sıxışdırdıqda balans pozulur. Məqsəd yalnız ekran saatını saymaq deyil, istifadənin funksiyasını anlamaqdır. Əlamətlərin müddəti, şiddəti, gündəlik həyata təsiri və insanın təhlükəsizliyi birlikdə qiymətləndirilməlidir. Tək bir əlamət və ya internet testi diaqnoz qoymaq üçün kifayət deyil.

Azərbaycanda ailə münasibətləri, cəmiyyətin gözləntiləri, maddi məsuliyyət və psixi sağlamlıqla bağlı stiqma yardım istəməyi gecikdirə bilər. Bununla belə, erkən müraciət vəziyyət ağırlaşmadan düzgün istiqaməti müəyyənləşdirməyə, fiziki səbəbləri istisna etməyə və insanın həyatına uyğun plan qurmağa imkan verir. Məqsəd şəxsi etiketləmək deyil; yaşadığı çətinliyin mənasını anlamaq, funksionallığı və təhlükəsizliyi bərpa etməkdir.

Əsas məqamlar: sosial media balansı

Sosial media əlaqə və öyrənmə imkanı yarada bilər, lakin yuxu, dərs, hərəkət və üz-üzə münasibətləri sıxışdırdıqda balans pozulur. Məqsəd yalnız ekran saatını saymaq deyil, istifadənin funksiyasını anlamaqdır. Eyni mövzu iki insanda fərqli görünə bilər. Yaş, cins, fiziki sağlamlıq, hamiləlik və doğuş dövrü, ailə və iş şəraiti, istifadə olunan dərmanlar, alkoqol və digər maddələr klinik mənzərəni dəyişə bilər. Ona görə də “hamıya uyğun” bir izah və ya hazır müalicə sxemi təhlükəsiz yanaşma deyil.

Psixi sağlamlıq bədəndən ayrı deyil. Yuxu, ağrı, hormonal və nevroloji vəziyyətlər, qidalanma, ürək-damar və digər xəstəliklər əlamətlərə təsir edə bilər. Psixiatrik qiymətləndirmə lazım gəldikdə fiziki müayinə, analizlər və digər ixtisas həkimləri ilə koordinasiyanı da nəzərdə tutur.

Diqqət tələb edən əlamətlər

• Gecə gizli və uzun istifadə.
• Telefon olmayanda güclü əsəbilik.
• Dərs və ailə fəaliyyətlərinin azalması.
• Onlayn müqayisədən sonra əhval enməsi.

Bu əlamətlərdən biri qısa müddət mövcud olduqda mütləq diaqnoz demək deyil. Əsas suallar bunlardır: dəyişiklik nə vaxt başlayıb, neçə gün və ya həftə davam edir, işə, təhsilə, münasibətlərə, yuxuya və özünəqulluq qabiliyyətinə necə təsir edir? İnsanın əvvəlki vəziyyəti ilə müqayisədə kəskin dəyişiklik daha erkən qiymətləndirmə tələb edə bilər.

Mümkün səbəblər və risk amilləri

• Platformaların fasiləsiz diqqət tələb etməsi.
• Tənhalıq və qəbul olunma ehtiyacı.
• Bullinq və qaçırmaq qorxusu.
• Evdə bütün üzvlərin sərhədsiz ekran davranışı.

Risk amili səbəb və ya taleyüklü hökm deyil. Bir neçə amil üst-üstə düşə bilər, qoruyucu münasibətlər, vaxtında yardım və uyğun mühit isə təsiri azalda bilər. Özünü və ya yaxınını günahlandırmaq əvəzinə dəyişdirilə bilən amilləri seçmək daha faydalıdır. Xüsusən uşaq, yeniyetmə, yaşlı və hamiləlik-doğuş dövründə olan şəxslərdə yaşa və vəziyyətə uyğun qiymətləndirmə vacibdir.

Təhlükəsiz ilk addımlar

• Yatmazdan əvvəl ortaq cihaz qaydası yaratmaq.
• Bildirişləri azaltmaq və tətbiqləri qruplaşdırmaq.
• Ekranı əvəz edən real fəaliyyət seçmək.
• Valideynin öz davranışı ilə nümunə olması.
• Gizli risk və əhval dəyişirsə danışmaq.

Yaxşılaşma adətən bir böyük qərardan deyil, davam etdirilə bilən kiçik addımların birləşməsindən yaranır. Gündəlik ritm, yuxu, qidalanma, hərəkət, sosial əlaqə və maddə istifadəsi barədə dürüst məlumat müalicə planını daha dəqiq edir. Özbaşına dərman başlamaq, dayandırmaq və ya dozanı dəyişmək tövsiyə edilmir.

Yaxınlar necə dəstək ola bilər?

Qaydalar cəza kimi deyil, yeniyetmə ilə birlikdə hazırlanmalı, məxfilik hüququ ilə təhlükəsizlik məsuliyyəti aydın və əvvəlcədən razılaşdırılmalıdır. Dəstək verən şəxs də öz sərhədlərini, yuxusunu və sağlamlığını qorumalıdır. Bir insanın bütün qayğı yükünü tək daşıması həm onun, həm də yardım alan şəxsin vəziyyətini ağırlaşdıra bilər.

Söhbətə “son vaxtlar səndə bu dəyişiklikləri görürəm və narahat oluram” kimi müşahidə ilə başlamaq ittihamdan daha təhlükəsizdir. Dərhal məsləhət vermək əvəzinə dinləmək, yardım seçimlərini birlikdə araşdırmaq və lazım olduqda qəbula müşayiət təklif etmək daha faydalıdır. Məxfilik vacibdir, lakin real zərər riski olduqda təhlükəsizlik daha üstündür.

Psixiatrik qiymətləndirmə nə verir?

Qəbul zamanı əlamətlərin başlanması və gedişi, əvvəlki psixi və fiziki xəstəliklər, istifadə olunan dərmanlar, ailə tarixçəsi, yuxu, maddə istifadəsi, iş və münasibətlər nəzərdən keçirilir. Həkim ehtimal olunan diaqnozu, alternativ izahları və riskləri pasiyentlə aydın dildə müzakirə edir. Müalicə psixomaarifləndirmə, həyat ritmi dəyişiklikləri, psixoterapiya, sosial dəstək və göstəriş olduqda dərman yanaşmalarının fərdi kombinasiyasından ibarət ola bilər.

Müalicənin uğuru yalnız simptomun yox olması ilə ölçülmür. Yuxunun və gündəlik işlərin bərpası, münasibətlərdə təhlükəsizlik, iş və təhsilə uyğun qayıdış, qərarvermə qabiliyyəti və insanın öz həyatına yenidən təsir edə bilməsi real hədəflərdir. Plan mütəmadi izlənir; fayda, yan təsir və yeni ehtiyaclara görə dəyişdirilə bilər.

Nə zaman təcili yardım lazımdır?

Onlayn istismar, seksual təhdid, özünə zərər məzmunu, təhlükəli görüş planı və ya kəskin depressiya əlaməti varsa dərhal təhlükəsizlik və peşəkar yardım təmin edilməlidir. Belə vəziyyətdə vebsaytdakı formadan cavab gözləməyin. Azərbaycanda 103 təcili tibbi yardım nömrəsinə zəng edin və ya ən yaxın təcili yardım şöbəsinə müraciət edin. Mümkündürsə şəxsi tək qoymayın, təhlükəli vasitələrə çıxışı təhlükəsiz şəkildə azaldın və qəbul etdiyi dərmanlar barədə məlumatı hazırlayın.

Planlı qiymətləndirmə üçün Dr. Günel Əliyevanın qəbuluna yazılmaq mümkündür. Mövzu ilə əlaqəli olaraq Uşaq və yeniyetmələrdə DEHB əlamətləri yazısını da oxuya bilərsiniz. Bu məqalə ümumi maarifləndirmə məqsədi daşıyır və fərdi tibbi müayinəni əvəz etmir.

Etibarlı mənbə

• ÜST: Yeniyetmələrin psixi sağlamlığı