Demensiyanın erkən əlamətləri

demensiya mövzusu ilə bağlı çətinlik yaşayan insan çox vaxt nə baş verdiyini adlandırmaqda, bunun keçici stress, fiziki xəstəlik və ya psixi vəziyyət olub-olmadığını ayırmaqda çətinlik çəkir. Demensiya yaddaş, düşüncə və gündəlik fəaliyyətə tədricən təsir edən müxtəlif xəstəliklər üçün ümumi termindir. Adi unutqanlıqdan fərq funksionallığın davamlı pisləşməsi və dəyişikliklərin artmasıdır. Əlamətlərin müddəti, şiddəti, gündəlik həyata təsiri və insanın təhlükəsizliyi birlikdə qiymətləndirilməlidir. Tək bir əlamət və ya internet testi diaqnoz qoymaq üçün kifayət deyil.

Azərbaycanda ailə münasibətləri, cəmiyyətin gözləntiləri, maddi məsuliyyət və psixi sağlamlıqla bağlı stiqma yardım istəməyi gecikdirə bilər. Bununla belə, erkən müraciət vəziyyət ağırlaşmadan düzgün istiqaməti müəyyənləşdirməyə, fiziki səbəbləri istisna etməyə və insanın həyatına uyğun plan qurmağa imkan verir. Məqsəd şəxsi etiketləmək deyil; yaşadığı çətinliyin mənasını anlamaq, funksionallığı və təhlükəsizliyi bərpa etməkdir.

Əsas məqamlar: demensiya

Demensiya yaddaş, düşüncə və gündəlik fəaliyyətə tədricən təsir edən müxtəlif xəstəliklər üçün ümumi termindir. Adi unutqanlıqdan fərq funksionallığın davamlı pisləşməsi və dəyişikliklərin artmasıdır. Eyni mövzu iki insanda fərqli görünə bilər. Yaş, cins, fiziki sağlamlıq, hamiləlik və doğuş dövrü, ailə və iş şəraiti, istifadə olunan dərmanlar, alkoqol və digər maddələr klinik mənzərəni dəyişə bilər. Ona görə də “hamıya uyğun” bir izah və ya hazır müalicə sxemi təhlükəsiz yanaşma deyil.

Psixi sağlamlıq bədəndən ayrı deyil. Yuxu, ağrı, hormonal və nevroloji vəziyyətlər, qidalanma, ürək-damar və digər xəstəliklər əlamətlərə təsir edə bilər. Psixiatrik qiymətləndirmə lazım gəldikdə fiziki müayinə, analizlər və digər ixtisas həkimləri ilə koordinasiyanı da nəzərdə tutur.

Diqqət tələb edən əlamətlər

• Eyni sualı qısa müddətdə təkrar vermək.
• Tanış yolda istiqaməti itirmək.
• Pul və dərman idarəsində yeni səhvlər.
• Dil, davranış və qərarvermədə dəyişiklik.

Bu əlamətlərdən biri qısa müddət mövcud olduqda mütləq diaqnoz demək deyil. Əsas suallar bunlardır: dəyişiklik nə vaxt başlayıb, neçə gün və ya həftə davam edir, işə, təhsilə, münasibətlərə, yuxuya və özünəqulluq qabiliyyətinə necə təsir edir? İnsanın əvvəlki vəziyyəti ilə müqayisədə kəskin dəyişiklik daha erkən qiymətləndirmə tələb edə bilər.

Mümkün səbəblər və risk amilləri

• Alzheimer və digər neyrodegenerativ xəstəliklər.
• Damar riskləri və insult.
• Eşitmə, depressiya və dərman təsirinin oxşar görünməsi.
• Delirium kimi kəskin tibbi vəziyyətlər.

Risk amili səbəb və ya taleyüklü hökm deyil. Bir neçə amil üst-üstə düşə bilər, qoruyucu münasibətlər, vaxtında yardım və uyğun mühit isə təsiri azalda bilər. Özünü və ya yaxınını günahlandırmaq əvəzinə dəyişdirilə bilən amilləri seçmək daha faydalıdır. Xüsusən uşaq, yeniyetmə, yaşlı və hamiləlik-doğuş dövründə olan şəxslərdə yaşa və vəziyyətə uyğun qiymətləndirmə vacibdir.

Təhlükəsiz ilk addımlar

• Dəyişiklikləri tarix və nümunə ilə qeyd etmək.
• Dərman və fiziki sağlamlığı yoxlamaq.
• Erkən yaddaş qiymətləndirməsi almaq.
• Hüquqi və maliyyə planını erkən danışmaq.
• Müstəqilliyi təhlükəsiz qədər qorumaq.

Yaxşılaşma adətən bir böyük qərardan deyil, davam etdirilə bilən kiçik addımların birləşməsindən yaranır. Gündəlik ritm, yuxu, qidalanma, hərəkət, sosial əlaqə və maddə istifadəsi barədə dürüst məlumat müalicə planını daha dəqiq edir. Özbaşına dərman başlamaq, dayandırmaq və ya dozanı dəyişmək tövsiyə edilmir.

Yaxınlar necə dəstək ola bilər?

Ailə hər səhvi düzəldib utandırmamalı, aydın rutin və görünən xatırlatmalardan istifadə etməli, qərarlara şəxsi mümkün qədər cəlb etməlidir. Dəstək verən şəxs də öz sərhədlərini, yuxusunu və sağlamlığını qorumalıdır. Bir insanın bütün qayğı yükünü tək daşıması həm onun, həm də yardım alan şəxsin vəziyyətini ağırlaşdıra bilər.

Söhbətə “son vaxtlar səndə bu dəyişiklikləri görürəm və narahat oluram” kimi müşahidə ilə başlamaq ittihamdan daha təhlükəsizdir. Dərhal məsləhət vermək əvəzinə dinləmək, yardım seçimlərini birlikdə araşdırmaq və lazım olduqda qəbula müşayiət təklif etmək daha faydalıdır. Məxfilik vacibdir, lakin real zərər riski olduqda təhlükəsizlik daha üstündür.

Psixiatrik qiymətləndirmə nə verir?

Qəbul zamanı əlamətlərin başlanması və gedişi, əvvəlki psixi və fiziki xəstəliklər, istifadə olunan dərmanlar, ailə tarixçəsi, yuxu, maddə istifadəsi, iş və münasibətlər nəzərdən keçirilir. Həkim ehtimal olunan diaqnozu, alternativ izahları və riskləri pasiyentlə aydın dildə müzakirə edir. Müalicə psixomaarifləndirmə, həyat ritmi dəyişiklikləri, psixoterapiya, sosial dəstək və göstəriş olduqda dərman yanaşmalarının fərdi kombinasiyasından ibarət ola bilər.

Müalicənin uğuru yalnız simptomun yox olması ilə ölçülmür. Yuxunun və gündəlik işlərin bərpası, münasibətlərdə təhlükəsizlik, iş və təhsilə uyğun qayıdış, qərarvermə qabiliyyəti və insanın öz həyatına yenidən təsir edə bilməsi real hədəflərdir. Plan mütəmadi izlənir; fayda, yan təsir və yeni ehtiyaclara görə dəyişdirilə bilər.

Nə zaman təcili yardım lazımdır?

Saatlar və günlər içində başlayan çaşqınlıq, hərarət, yıxılma, iflic əlaməti, huşun dəyişməsi və ya evdən itib getmə təcili tibbi yardımdır. Belə vəziyyətdə vebsaytdakı formadan cavab gözləməyin. Azərbaycanda 103 təcili tibbi yardım nömrəsinə zəng edin və ya ən yaxın təcili yardım şöbəsinə müraciət edin. Mümkündürsə şəxsi tək qoymayın, təhlükəli vasitələrə çıxışı təhlükəsiz şəkildə azaldın və qəbul etdiyi dərmanlar barədə məlumatı hazırlayın.

Planlı qiymətləndirmə üçün Dr. Günel Əliyevanın qəbuluna yazılmaq mümkündür. Mövzu ilə əlaqəli olaraq Demensiyalı yaxına gündəlik qayğı yazısını da oxuya bilərsiniz. Bu məqalə ümumi maarifləndirmə məqsədi daşıyır və fərdi tibbi müayinəni əvəz etmir.

Etibarlı mənbə

• ÜST: Demensiya haqqında məlumat